Giresun’un geçmişi yalnızca Antik Çağ’da Karadeniz kıyılarında kurulan Yunan kolonileriyle mi başladı? Yoksa bu topraklarda binlerce yıl önce yaşayan, hayvancılık yapan, maden işleyen ve dağlar arasında mevsimlik göçlerle hayatını sürdüren topluluklar mı vardı?
Karadeniz Teknik Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü akademisyenleri Dr. Öğr. Üyesi Hülya Çalışkan Akgül ve Dr. Öğr. Üyesi Serkan Demirel’in hazırladığı “En Eski Doğu Karadenizliler” başlıklı araştırma, bu soruların yanıtını arıyor.
Doç. Dr. Musa Yavuz Alptekin’in editörlüğünde hazırlanan ve Serander Yayınları tarafından Ekim 2018’de yayımlanan “Doğu Karadeniz’de Toplumsal Yapı, Kültür ve Gündelik Hayat” adlı kitapta yer alan çalışma, bölgenin tarih öncesi dönemlerini arkeolojik bulgular ve eski yazılı belgeler üzerinden inceliyor.
Araştırmada özellikle Giresun’un Alucra ilçesi, Kelkit Vadisi, Doğu Karadeniz’in dağlık alanları ve kıyı kesimlerinin tarih öncesi geçmişine ilişkin dikkat çekici değerlendirmeler bulunuyor.
DOĞU KARADENİZ’İN TARİHİ NEDEN KARANLIKTA KALDI?
Araştırmacılara göre Doğu Karadeniz, Anadolu’nun arkeolojik bakımdan en az araştırılmış bölgeleri arasında yer alıyor.
Bunun başlıca nedenlerinden biri bölgenin coğrafi yapısı.
Dağlık arazi, yoğun orman örtüsü ve ulaşılması güç alanlar, geçmişteki yerleşimlerin izlerinin bulunmasını zorlaştırıyor. Özellikle bitki örtüsü, tarih öncesi dönemlere ait kalıntıların görünürlüğünü büyük ölçüde ortadan kaldırıyor.
Bilimsel arkeolojik çalışmaların geç başlaması da bölgenin eski tarihinin yeterince aydınlatılamamasında etkili oldu.
Araştırmada Trabzon’daki ilk bilimsel arkeolojik kazıların 1988 yılında, Artvin’dekilerin 2009 yılında, Ordu Kurul Kalesi’ndeki çalışmaların ise 2010 yılında başladığı belirtiliyor.
Ordu ve Trabzon’da arkeoloji bölümlerinin 2012 yılında açılmış olması da bölgedeki bilimsel çalışmaların gelişim sürecini gösteriyor.
Doğu Karadeniz’de 1980’li yıllardan itibaren yapılan araştırmaların ağırlıklı olarak Yunan kolonileri, Roma ve Orta Çağ dönemlerine yöneldiği ifade ediliyor.
Bu nedenle daha eski dönemlere ilişkin bilgiler sınırlı kaldı.
Araştırmacılar, tarih öncesi dönemlere ait yeterli arkeolojik bulgunun bulunmamasının, bölgede insan yaşamının bulunmadığı anlamına gelmeyeceğini özellikle vurguluyor.
GİRESUN’UN ALUCRA İLÇESİNDE 5 BİN YILLIK KÜLTÜRÜN İZLERİ
Araştırmanın Giresun açısından en önemli bölümlerinden biri, Alucra ilçesinde belirlenen tarih öncesi kültür izleri.
Bilimsel çalışmada, MÖ 3. binyılda Anadolu’nun geniş bir bölümüne yayılan Erken Transkafkasya kültürünün Giresun’un Alucra ilçesinde de tespit edildiği belirtiliyor.
Bu kültür, farklı coğrafyalarda değişik isimlerle tanınıyor.
Transkafkasya’da Kura-Aras kültürü, Doğu Anadolu’da Karaz kültürü, Levant bölgesinde ise Khirbet Kerak kültürü olarak adlandırılıyor.
Kültürün en belirgin özelliklerinden biri kırmızı-siyah açkılı çanak çömlek geleneği.
Bu kapların iç ve dış yüzeylerinde farklı renkler bulunuyor. Renk farklılığı, seramiklerin pişirilme tekniğinden kaynaklanıyor.
Araştırmacılar, bu seramik geleneğinin gelişiminde farklı bölgeler arasında hareket eden göçer toplulukların rol oynamış olabileceğini değerlendiriyor.
Erken Transkafkasya kültürünün Doğu Karadeniz’in iç kesimlerinde Gümüşhane, Bayburt, Giresun’un Alucra ilçesi ve Ordu’nun Mesudiye ilçesinde belirlendiği ifade ediliyor.
Çalışmanın kaynakçasında, Salih Kaymakçı’nın 2017 yılında yayımlanan “Doğu Karadeniz Bölgesinde Karaz-Erken Transkafkasya Kültürü’ne Ait Yeni Bir Yerleşim: Alucra-Gavur Kalesi, Giresun” başlıklı bilimsel araştırmasına da yer veriliyor.
Bu bilgiler, Giresun’un iç kesimlerinin MÖ 3. binyıldaki kültürel hareketliliğin dışında kalmadığını gösteriyor.
Ancak bilim insanları, aynı dönemlerde Giresun ve Doğu Karadeniz’in kıyı kesimlerinde nasıl bir yaşam sürdürüldüğüne ilişkin yeterli arkeolojik veri bulunmadığını belirtiyor.
Doğu Karadeniz dağlarının kıyı ile iç kesimler arasında kültürel bir sınır oluşturup oluşturmadığı da henüz açıklığa kavuşmuş değil.
KELKİT VADİSİNDE KAŞKALARIN AYAK İZLERİ
Araştırmada Giresun’un eski tarihi açısından öne çıkan bir diğer konu, Kaşka toplulukları.
Hititçe çivi yazılı metinler, MÖ 2. binyılda Kuzey Anadolu’da yaşayan bu topluluklar hakkında önemli bilgiler veriyor.
Araştırmacılara göre Orta ve Doğu Karadeniz’de yaşadığı düşünülen ilk halklar arasında Kaşkalar bulunuyor.
Ancak Kaşkaların kendilerine hangi adı verdikleri bilinmiyor.
Kaşka isminin Hititler tarafından Kuzey Anadolu’daki farklı toplulukları tanımlamak amacıyla kullanılan ortak bir ad olabileceği değerlendiriliyor.
Bilimsel çalışmada Kaşkaların genel olarak güneyde Amasya ve Çorum, batıda Kastamonu ve Sinop, doğuda ise Çarşamba-Ordu hattında yaşadıklarının kabul edildiği belirtiliyor.
Bununla birlikte Kelkit Vadisi’nin kuzeyinde de Kaşka topluluklarının bulunduğuna ilişkin bilgiler aktarılıyor.
Hitit metinlerinde Kelkit Nehri’nin “Kummešmaha” adıyla geçtiği ifade ediliyor.
Bu nehir, Kaşka toplulukları ile Hitit ülkesi arasında doğal sınır konumundaydı.
Hitit Kralı III. Hattuşili’nin Kaşkalı Tiliura halkıyla yaptığı anlaşmada, sınır muhafızlarının Kummešmaha Nehri boyunca görev yapmasının kararlaştırıldığı belirtiliyor.
Araştırmacılar, bu bilgilerden hareketle Kelkit Vadisi boyunca Ordu ve Giresun çevresinde de Kaşkaların varlığından söz edilebileceğini değerlendiriyor.
Bu değerlendirme, Giresun’un iç kesimlerinin Hitit dönemindeki Kuzey Anadolu topluluklarıyla bağlantısını araştırmak açısından önem taşıyor.
HİTİTLERLE MÜCADELE EDEN BAĞIMSIZ BOYLAR
Kaşkaların siyasi ve toplumsal yapısı da araştırmanın dikkat çekici konularından biri.
Hititçe metinlerde Kaşka topluluklarının dokuz veya on iki boydan oluştuğuna ilişkin bilgiler bulunuyor.
Bu boyların birbirinden bağımsız hareket ettikleri, bir boyun Hititlerle yaptığı anlaşmayı başka bir boyun kabul etmeyebildiği aktarılıyor.
Araştırmacılar, Kaşkaların merkezi bir devlet yapısından ziyade bağımsız idari topluluklar hâlinde örgütlendiklerini belirtiyor.
Her boyun başında bir beyin bulunduğu ifade ediliyor.
Kaşka beylerinden Pihhuniya ve Aparru ile komutanlar Pittapara ve Pitaggatalli, Hitit belgelerinde adı geçen kişiler arasında yer alıyor.
Kaşka topluluklarının zaman zaman siyasi birlik oluşturma girişimlerinde bulundukları, ancak Hititlerin bu girişimleri tehdit olarak değerlendirdikleri belirtiliyor.
Kaşkaların kökenleri konusunda ise farklı bilimsel görüşler bulunuyor.
Bir görüş, bu toplulukların MÖ 2. binyılın başlarında bölgeye dışarıdan gelmiş olabileceklerini savunuyor.
Diğer görüş ise Kaşkaların Orta Anadolu’daki Hattilerin bir kolu olduğunu ve Hititlerin bölgeye gelişiyle kuzeye çekilmiş olabileceklerini ileri sürüyor.
Araştırmada Kaşkaların dilleri hakkında da kesin bilgilere ulaşılamadığı belirtiliyor.
Bazı kişi ve yer adlarından hareketle dillerinin Güney veya Batı Kafkas dilleriyle akraba olabileceği yönünde görüşler bulunuyor.
Ancak bu konu da kesinlik kazanmış değil.
GİRESUN YAYLALARINDAKİ YAŞAMIN ESKİ İZLERİ
Doğu Karadeniz’in günümüzde de belirgin özelliklerinden biri olan yaylacılık, araştırmada tarih öncesi yaşam biçimleri açısından inceleniyor.
MÖ 3. binyılın sonlarına doğru bölgenin iç kesimlerinde Transkafkasya kültürüyle ilişkili göçebe ve yaylacı toplulukların izlerine rastlandığı belirtiliyor.
Bu toplulukların hayvancılıkla uğraştıkları, mevsimlik hareketlilik gösterdikleri ve geçici barınaklar kullandıkları ifade ediliyor.
Bayburt yakınlarındaki Büyüktepe Höyüğü, bu yaşam biçiminin anlaşılmasında önemli örneklerden biri.
Buradaki arkeolojik bulgular, yerleşimin geçici ve mevsimlik konaklama amacıyla kullanılmış olabileceğini gösteriyor.
Anakaya üzerine yerleştirilen kaba taş bloklardan oluşan dairesel duvarların, çadır kurulması için hazırlanan alanlarla ilişkili olduğu değerlendiriliyor.
Kaşka topluluklarının da benzer biçimde yarı göçebe veya yaylacı bir yaşam sürmüş olabilecekleri belirtiliyor.
Araştırmacılar, bu toplulukların kış aylarında daha ılık ve korunaklı vadilerde, yaz aylarında ise Kelkit ve Çoruh vadilerindeki uygun alanlarda yaşamış olabileceklerini ifade ediyor.
Hayvan sürüleriyle yapılan bu mevsimlik hareketlilik, bölgenin coğrafi koşullarına uyum sağlayan bir ekonomik yaşam biçimi olarak değerlendiriliyor.
Ancak günümüzdeki Giresun yaylacılığı ile tarih öncesi topluluklar arasında doğrudan ve kesintisiz bir kültürel bağ bulunduğu araştırmada kanıtlanmış değil.
AHŞAP EVLERİN GEÇMİŞİ TARİH ÖNCESİNE UZANIYOR
Doğu Karadeniz’in geleneksel ahşap mimarisi de araştırmanın önemli konularından biri.
Bölgenin yoğun orman örtüsü ve yağışlı ikliminin yapı malzemelerinin seçiminde etkili olduğu belirtiliyor.
Samsun yakınlarındaki İkiztepe yerleşiminde yapılan arkeolojik kazılar, ahşap mimarinin oldukça eski dönemlerde kullanıldığını ortaya koyuyor.
Araştırmada, günümüzde “çatma” veya “çantı” olarak bilinen ahşap yapı tekniğinin tarih öncesi örneklerine değiniliyor.
İkiztepe’de üzeri kil ile sıvanmış ahşap yapılar, avlular, sundurmalar ve çeşitli kullanım alanları tespit edildiği aktarılıyor.
Bazı yapılarda birden fazla mekân bulunurken yerleşim içinde atölye ve kutsal alan olarak değerlendirilen bölümler de belirlenmiş.
Araştırmacılar, Doğu Karadeniz’in eski yerleşimlerinde ahşap yapıların yaygın kullanılmasının arkeolojik kalıntıların günümüze ulaşmasını zorlaştırmış olabileceğini ifade ediyor.
Ahşap malzemelerin zamanla çürümesi ve yoğun bitki örtüsünün kalıntıları kapatması, bölgenin tarih öncesi yerleşimlerini belirlemeyi güçleştiriyor.
MADENCİLİKTE MÖ 4. BİNYILA UZANAN BAĞLANTI
Araştırmada Doğu Karadeniz’in maden kaynakları bakımından eski dönemlerden itibaren önem taşıdığına ilişkin bulgulara da yer veriliyor.
Özellikle Malatya Arslantepe’de ortaya çıkarılan metal eserler üzerinde yapılan analizler dikkat çekiyor.
Geç Kalkolitik döneme, MÖ 3400-3100 yıllarına tarihlendirilen sarayda arsenikli bakırdan yapılmış kılıçlar, mızrak uçları ve çeşitli metal eşyalar bulunduğu belirtiliyor.
Bu eserlerin üretiminde kullanılan madenlerin kökenlerini belirlemeye yönelik analizlerde, dört objenin Doğu Karadeniz kökenli maden yataklarıyla eşleştiği aktarılıyor.
Araştırmacılar, bu sonuçların Doğu Karadeniz’deki maden kaynaklarının kullanım geçmişi ve bölgeler arası ilişkiler açısından önemli olduğunu vurguluyor.
Doğu Karadeniz çevresindeki zengin bakır yataklarının, eski metal üretimi bakımından önemli bir potansiyel oluşturduğu ifade ediliyor.
Ayrıca Transkafkasya ile ilişkili göçer grupların Kuzeydoğu Anadolu, Yukarı Fırat ve Orta Anadolu arasında hareket ettikleri ve madencilik faaliyetleriyle ilgilendikleri belirtiliyor.
Böylece bölgedeki ekonomik yaşamın yalnızca hayvancılık ve tarımla sınırlı olmadığı, madenciliğin de tarih öncesi kültürel ilişkilerde rol oynadığı değerlendiriliyor.
FINDIĞIN BİNLERCE YILLIK YOLCULUĞU
Giresun’un günümüzdeki en önemli tarımsal ürünlerinden olan fındık, araştırmada eski Anadolu ticaret ilişkileri çerçevesinde ele alınıyor.
MÖ 2000-1750 yılları arasına tarihlendirilen Orta Tunç Çağı’nda Anadolu ile Asur arasında yoğun ticari ilişkiler bulunduğu belirtiliyor.
Asurlu tüccarların Anadolu’daki önemli ticaret merkezlerinden biri olan Kaniş’e, bugünkü Kayseri Kültepe’ye ulaştıkları aktarılıyor.
Kültepe’de yapılan arkeobotanik araştırmalarda Karadeniz bölgesi kökenli fındık kalıntılarının belirlenmesi, araştırmanın dikkat çekici bilgilerinden biri.
Bilim insanları, bu bulgunun Karadeniz ile İç Anadolu arasındaki eski ürün dolaşımı ve ticaret ilişkilerinin değerlendirilmesi açısından önemli olduğunu belirtiyor.
Aynı döneme ait çivi yazılı tabletlerde adı geçen Durhumit şehrinin önemli bir bakır pazarı olduğu ve olasılıkla Orta Karadeniz’de bulunduğu da araştırmada ifade ediliyor.
Bu iki bilgi, Karadeniz’in tarih öncesi ve erken tarihî dönemlerde Anadolu’nun diğer bölgeleriyle ekonomik ilişkiler içinde bulunmuş olabileceğini düşündürüyor.
Bununla birlikte araştırmada Kültepe’deki fındığın doğrudan Giresun’dan getirildiğine ilişkin bir tespit bulunmuyor.
ESKİ TOPLUMLAR NASIL GEÇİNİYORDU?
Araştırmacılar, Doğu Karadeniz ve çevresindeki eski toplulukların geçim kaynaklarını arkeolojik bulgular üzerinden değerlendiriyor.
Sahil kesimlerinde balıkçılığın, iç kesimlerde ise hayvancılığın öne çıktığı belirtiliyor.
İkiztepe’de bulunan dokuma tezgâhı ağırlıkları ve ağırşaklar, dokumacılığın önemli bir üretim faaliyeti olduğunu gösteriyor.
Yerleşimde bulunan metal eşyalar da madenciliğin ekonomik yaşamdaki yerini ortaya koyuyor.
Erken Transkafkasya kültüründe ise hayvancılığa dayalı, tarımla desteklenen bir geçim biçimi bulunduğu ifade ediliyor.
Kaşka topluluklarının özellikle sığır ve koyun yetiştiriciliğiyle uğraştıkları, Hititçe metinlerdeki bilgilerden anlaşılıyor.
Bu toplulukların dokumacılık yaptıkları, bazı grupların tarım ve bağcılıkla da ilgilendikleri belirtiliyor.
Hititlerle Kaşkalar arasındaki mücadelelerde hayvan sürüleri, tarım ürünleri ve otlak alanlarının da önemli yer tuttuğu görülüyor.
Araştırmacılara göre dağlık arazi ve nehir vadileri, hayvancılıkla uğraşan topluluklara uygun mera alanları sağlıyordu.
Ancak otlak ihtiyacının zaman zaman Kaşkalar ile Hititler arasındaki anlaşmazlıkları artırmış olabileceği de değerlendiriliyor.
İNANÇ DÜNYASINDA ATEŞ, OCAK VE TANRILAR
Bilimsel çalışmada tarih öncesi toplulukların inanç dünyası da inceleniyor.
İkiztepe’de kutsal yapı olarak değerlendirilen mekânlar, sunaklar ve figürinler bulunduğu belirtiliyor.
Erken Transkafkasya kültürünün yerleşimlerinde ise evlerin içinde merkezi ocaklar ve ateş yerleri tespit edildiği aktarılıyor.
Ocakların çevresinde bulunan hayvan kemikleri ve kil figürinler, bazı araştırmacılar tarafından ev içi inanç uygulamalarıyla ilişkilendiriliyor.
Kadın ve erkek figürinleri üzerinden toplumların dinsel ve sosyal yapısına yönelik farklı görüşler ileri sürülüyor.
Ancak araştırmada, bu kültürün inanç sisteminin bütün ayrıntılarıyla açıklanamadığı vurgulanıyor.
Kaşka topluluklarının inançlarına ilişkin bilgiler ise daha sınırlı.
Hititlerle yapılan anlaşmalarda Kaşka ülkesinin tanrıları üzerine yemin edildiği belirtiliyor.
Bazı metinlerde fırtına tanrıları ve savaş tanrısıyla ilişkili ifadeler bulunuyor.
Araştırmacılar, Kaşka topluluklarının inanç dünyasının yerli Anadolu ve Hatti inançlarıyla benzer özellikler taşımış olabileceğini değerlendiriyor.
GİRESUN’UN GEÇMİŞİNDE YANIT BEKLEYEN SORULAR
Araştırmanın sonuç bölümünde, Doğu Karadeniz’in tarih öncesi dönemlerine ilişkin bilgilerin henüz yeterli olmadığı açıkça ifade ediliyor.
Bilim insanları, bölgede eski yerleşimlerin varlığına işaret eden bulgular bulunmasına rağmen kapsamlı bir tarih öncesi yaşam tablosu oluşturmanın şimdilik mümkün olmadığını belirtiyor.
Özellikle kıyı kesimlerindeki yerleşimlerin niteliği, dağlık alanlarla sahil arasındaki ilişkiler ve farklı kültürlerin birbirleriyle bağlantıları açıklığa kavuşturulmayı bekliyor.
Erken Transkafkasya kültürü ile Kaşka toplulukları arasındaki benzerliklerin ortak coğrafi koşullardan mı, yoksa topluluklar arasındaki başka ilişkilerden mi kaynaklandığı da yanıt aranan sorular arasında bulunuyor.
Araştırmacılar, bu konuların ancak yeni arkeolojik araştırmalarla açıklanabileceğini vurguluyor.
Ordu ve Giresun’un ardından Trabzon’da 2018 yılında başlatılan yüzey araştırmalarının önemine de değiniliyor.
Hülya Çalışkan Akgül ve Serkan Demirel’in çalışması, Giresun’un tarih öncesi geçmişinin yalnızca antik kentler ve yazılı kaynaklardan ibaret olmadığını ortaya koyan bilimsel değerlendirmeler içeriyor.
Alucra’daki Erken Transkafkasya kültürünün izleri, Kelkit Vadisi çevresindeki Kaşka varlığına ilişkin değerlendirmeler, eski madencilik faaliyetleri ve bölgenin ekonomik yaşamına dair bulgular, Giresun’un binlerce yıllık geçmişinin anlaşılması açısından önem taşıyor.
Ancak araştırmanın ortaya koyduğu en temel gerçek, Doğu Karadeniz’in tarih öncesi dönemlerine ilişkin hâlâ çok sayıda bilinmeyen bulunması.
Giresun’un en eski sakinlerinin kimler olduğu, kıyılarda hangi toplulukların yaşadığı ve dağlık alanlarla sahil arasındaki ilişkilerin nasıl geliştiği, yeni bilimsel araştırmaların yanıtlaması gereken sorular arasında yer alıyor.
Kaynak: Dr. Öğr. Üyesi Hülya Çalışkan Akgül ve Dr. Öğr. Üyesi Serkan Demirel, “En Eski Doğu Karadenizliler”, Doğu Karadeniz’de Toplumsal Yapı, Kültür ve Gündelik Hayat, Editör: Doç. Dr. Musa Yavuz Alptekin, Serander Yayınları, Trabzon, Ekim 2018, s. 7-22.
