Cumhuriyet tarihinin unutulan beş ismi gün yüzüne çıktı!

Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalında Muhammet Gündoğdu tarafından hazırlanan “Cumhuriyet Tarihi’nde Giresun Senatörleri” başlıklı yüksek lisans tezi, Giresun’un yakın siyasi tarihine ilişkin önemli bilgileri gün yüzüne çıkardı.

Dr. Öğr. Üyesi Selim Karakaş danışmanlığında hazırlanan ve 5 Temmuz 2023 tarihinde kabul edilen araştırmada, Cumhuriyet Senatosunun kuruluşundan 12 Eylül 1980 askerî darbesine kadar geçen süreçte Giresun’u temsil eden senatörlerin siyasi faaliyetleri incelendi.

TBMM tutanakları, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri ve dönemin resmî belgelerinden yararlanılarak hazırlanan çalışma, Giresunlu siyasetçilerin yalnızca bölgesel meselelerde değil, Türkiye’nin ekonomi, savunma, tarım, enerji ve dış politika konularında da görev üstlendiklerini ortaya koydu.

GİRESUN’U CUMHURİYET SENATOSUNDA BEŞ İSİM TEMSİL ETTİ

1961 Anayasası ile Türkiye’de çift meclisli parlamenter sisteme geçildi. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olmak üzere iki kanattan oluşturuldu.

Cumhuriyet Senatosunda genel oyla seçilen 150 üyenin yanı sıra Cumhurbaşkanı tarafından belirlenen 15 kontenjan senatörü ve tabii üyeler bulunuyordu.

Giresun ise seçim sistemi içerisinde iki senatörlük kontenjanına sahip iller arasında yer aldı.

Araştırmaya göre, 1961-1980 yılları arasında Giresun’u Cumhuriyet Senatosunda Mehmet İzmen, Sabahattin Orhon, Mehmet İhsan Topaloğlu, Hayrettin Erkmen ve Hacı Ali Cüceoğlu temsil etti.

Bu isimlerden Mehmet İzmen, Mehmet İhsan Topaloğlu ve Hayrettin Erkmen, Türkiye Cumhuriyeti hükûmetlerinde bakanlık görevleri de üstlendi.

Beş siyasetçinin meslekleri ve siyasi geçmişleri farklı olsa da temsil ettikleri dönemde Giresun’un ekonomik ve sosyal sorunları Senato gündeminde yer buldu.

BOZTEKKE’DEN BAKANLIĞA UZANAN HAYAT: MEHMET İZMEN

Giresun’un yetiştirdiği devlet adamlarından Mehmet İzmen, 1909 yılında merkeze bağlı Boztekke köyünde dünyaya geldi.

Babası, Birinci Dünya Savaşı sırasında Doğu Cephesi’nde şehit düşen Hafız Mustafa Efendi, annesi ise Emine Hanım’dı.

1931 yılında Trabzon Lisesini, 1934 yılında Mülkiye Mektebinin Maliye Şubesini bitiren İzmen, devlet hizmetine Maliye Bakanlığında başladı.

Maliye müfettişliği, İstanbul Defterdarlığı, Maliye Bakanlığı Müsteşarlığı ve Millî Reasürans Genel Müdürlüğü gibi görevlerde bulundu.

15 Ekim 1961 tarihinde Yeni Türkiye Partisinden Giresun senatörü seçilen İzmen, daha sonra Cumhurbaşkanı kontenjanından da Senatoda görev yaptı.

Siyasi yaşamında üç ayrı bakanlıkta görev üstlendi. 1962 yılında Tarım Bakanı, 1969 yılında Ulaştırma Bakanı, 1972 yılında ise Millî Savunma Bakanı oldu.

Mehmet İzmen’in Senatodaki faaliyetleri arasında tarım politikaları, sanayi, ormancılık, ulaştırma, çalışma hayatı ve kamu bütçeleri geniş yer tuttu.

Avrupa Konseyi İstişari Meclisi ve NATO Parlamenterleri Meclisi toplantılarına da katılan İzmen, 8 Ocak 1986 tarihinde hayatını kaybetti.

FINDIK ÜRETİCİSİNİN SESİ: SABAHATTİN ORHON

Cumhuriyet Senatosunda Giresun’u uzun süre temsil eden isimlerden biri de Sabahattin Orhon oldu.

1916 yılında Bursa’da dünyaya gelen Orhon, ilk ve ortaöğrenimini Giresun’da tamamladı. İstanbul Erkek Lisesi ve Mülkiye Mektebinden mezun olduktan sonra çeşitli kamu kurumlarında görev yaptı.

Toprak Mahsulleri Ofisindeki görevlerinin ardından 1959 yılında Giresun Fındık Tarım Satış Kooperatifleri Birliğinde genel müdürlük görevini üstlendi.

1961 yılında Yeni Türkiye Partisinden Giresun senatörü seçildi. 1966 yılındaki seçimlerde ise Adalet Partisinden yeniden Senatoya girdi.

12 Ekim 1975 tarihine kadar görev yapan Orhon, özellikle Ticaret Bakanlığı bütçesi görüşmelerinde söz aldı.

Araştırmada, Orhon’un fındık taban fiyatlarının belirlenmesi, bölgedeki ticari sorunlar ve üreticilerin ekonomik şartları üzerinde durduğu belirtildi.

Orhon ayrıca Giresun’da meydana gelen sel felaketlerini, nakliye işiyle uğraşan vatandaşların karşılaştığı sorunları ve başka bölgelerden getirilen hububatın dağıtımında yaşanan sıkıntıları da gündeme taşıdı.

Kıbrıs meselesi, öğretmen boykotları ve su ürünleriyle ilgili yasal düzenlemeler de konuşmalarında yer alan diğer başlıklar oldu.

1987 yılında hayatını kaybeden Sabahattin Orhon’un parlamentodaki faaliyetleri, Giresun’un tarım ve ticaret sorunlarının geçmişini anlamak bakımından dikkat çekiyor.

ENERJİ POLİTİKALARINDA GİRESUN İMZASI: İHSAN TOPALOĞLU

Araştırmada geniş yer verilen bir başka siyasetçi, Mehmet İhsan Topaloğlu oldu.

1915 yılında Kilis’te dünyaya gelen Topaloğlu, Galatasaray Lisesinin ardından Almanya ve İsviçre’de yükseköğrenim gördü.

Kimya yüksek mühendisliği ve teknik bilimler alanında doktora eğitimi alan Topaloğlu, Türkiye’ye döndükten sonra Sümerbank, Karabük Demir Çelik Fabrikaları, Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü ve Türkiye Petrolleri gibi kuruluşlarda görev üstlendi.

1966 yılında Cumhuriyet Halk Partisinden Giresun senatörü seçilen Topaloğlu, 1971 yılında Nihat Erim Hükûmetinde Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı görevine getirildi.

Senatodaki çalışmaları ağırlıklı olarak sanayi, enerji, petrol politikaları ve ekonomik kalkınma üzerinde yoğunlaştı.

İthal ham petrol fiyatları, petrol rafinerilerinin genişletilmesi, Türkiye’nin petrol rezervleri, bor madenleri ve kömür işletmeleri üzerine görüşlerini dile getirdi.

Ayrıca Beş Yıllık Kalkınma Planı görüşmelerinde ve çeşitli bakanlıkların bütçe görüşmelerinde söz aldı.

Topaloğlu’nun faaliyetleri, Giresun’u temsil eden bir siyasetçinin ülkenin enerji ve sanayi politikalarında üstlendiği sorumluluğu göstermesi açısından önem taşıyor.

TİREBOLU’DAN DIŞİŞLERİ BAKANLIĞINA: HAYRETTİN ERKMEN

Giresun’un siyasi tarihinde iz bırakan isimlerden Hayrettin Erkmen, 1915 yılında Tirebolu’da doğdu.

İlköğrenimini Görele’de, lise eğitimini Trabzon’da tamamladı. Ankara’da Siyasal Bilgiler eğitimi aldıktan sonra İsviçre’de hukuk ve iktisat öğrenimi gördü.

1950 yılında Demokrat Partiden Giresun milletvekili seçilerek parlamentoya girdi.

Adnan Menderes hükûmetlerinde Çalışma, Ticaret ve İmar ve İskân Bakanlığı görevlerini üstlendi.

27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinin ardından Yassıada’da yargılanan Erkmen, 10 yıl 9 ay ağır hapis cezasına mahkûm edildi. 1964 yılında şartlı tahliye edildi.

1975 yılında Adalet Partisinden Giresun senatörü seçilerek yeniden parlamentoya döndü.

12 Kasım 1979 tarihinde kurulan Süleyman Demirel Hükûmetinde Dışişleri Bakanlığı görevine getirildi.

Senatodaki çalışmalarında Maliye, Ticaret ve Dışişleri Bakanlıklarının bütçeleri üzerinde durdu.

Afganistan’daki gelişmeler ve Ege Denizi’nde Türkiye ile Yunanistan arasında yaşanan sorunlar hakkında da değerlendirmelerde bulundu.

Hayrettin Erkmen’in siyasi yaşamı, Demokrat Parti döneminden 1980’e uzanan Türkiye siyasi tarihinin farklı dönemlerini kapsayan bir örnek oluşturdu.

GÖRELELİ HUKUKÇU SENATÖR: HACI ALİ CÜCEOĞLU

Giresun’u Cumhuriyet Senatosunda temsil eden beşinci isim Hacı Ali Cüceoğlu oldu.

1924 yılında Görele’de dünyaya gelen Cüceoğlu, 1945 yılında Trabzon Lisesinden mezun oldu.

Bir süre Görele’de vekil öğretmenlik yaptı. Ardından Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesinde öğrenim gördü.

1955 yılında hukuk eğitimini tamamlayan Cüceoğlu, Samsun’da serbest avukatlık yapmaya başladı.

12 Ekim 1975 tarihinde Cumhuriyet Halk Partisinden Giresun senatörü seçildi.

Senatoda Dilekçe Karma Komisyonu ve Hesapları İnceleme Komisyonunda görev aldı.

Araştırmada, Cüceoğlu’nun Senato tutanaklarında konuşma veya faaliyet kaydına ulaşılamadığı, buna karşılık komisyonlarda görev üstlendiği ifade edildi.

Cüceoğlu’nun senatörlüğü, 12 Eylül 1980 askerî darbesiyle yasama meclislerinin kapatılması sonucunda sona erdi.

YARIM ASIR ÖNCE DE AYNI SORUNLAR KONUŞULUYORDU

Muhammet Gündoğdu’nun araştırmasında öne çıkan konulardan biri, Giresun’un ekonomik sorunlarının yıllar boyunca benzer başlıklar altında tartışılması oldu.

1960’lı ve 1970’li yıllarda Senato kürsüsünden dile getirilen sorunlar arasında fındık taban fiyatları, üreticilerin geçim sıkıntısı, ormanlardan yararlanma, tarımsal hastalıklar ve sel felaketleri yer aldı.

Özellikle fındık taban fiyatlarının belirlenmesi, bölge ekonomisinin tarıma bağlı olması nedeniyle dönemin siyasetçilerinin üzerinde durduğu konulardan biriydi.

Senatörler yalnızca üreticilerin sorunlarını değil, tarım ve hayvancılık politikalarını, kamu yatırımlarını ve ekonomik kalkınma çalışmalarını da değerlendirdi.

Araştırmanın ortaya koyduğu bu tablo, Giresun’un günümüzde tartışılan birçok ekonomik ve sosyal meselesinin geçmişte de parlamentonun gündeminde bulunduğunu gösteriyor.

GİRESUN’UN SEÇİM TARİHİ DE ARAŞTIRILDI

Tezde senatörlerin faaliyetlerinin yanı sıra 1945-1980 yılları arasındaki Giresun seçim sonuçları da incelendi.

Araştırmaya göre, 1946 genel seçimlerinde Giresun’daki milletvekilliklerinin tamamını Cumhuriyet Halk Partisi kazandı.

1950 seçimlerinde ise siyasi tablo tamamen değişti. Demokrat Parti, Giresun’da oyların yüzde 62,4’ünü alarak sekiz milletvekilliğinin tamamını kazandı.

1954 ve 1957 seçimlerinde de Demokrat Parti, Giresun milletvekilliklerinin tamamını elde etti.

1961 seçimlerinde Yeni Türkiye Partisi üç, Cumhuriyet Halk Partisi iki ve Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi bir milletvekili çıkardı.

1965 seçimlerinde Adalet Partisi üç, Cumhuriyet Halk Partisi iki, Millet Partisi ise bir milletvekilliği kazandı.

1973 seçimlerinde Cumhuriyet Halk Partisi üç, Adalet Partisi iki ve Demokratik Parti bir milletvekiliyle temsil edildi.

1977 seçimlerinde ise Adalet Partisi üç, Cumhuriyet Halk Partisi iki milletvekili çıkardı.

Bu sonuçlar, Giresun’daki siyasi tercihlerin Cumhuriyet tarihi boyunca farklı dönemlerde değişim gösterdiğini ortaya koydu.

328 SAYFALIK ÇALIŞMA TARİHE KAYNAK OLDU

Muhammet Gündoğdu’nun yüksek lisans tezinde, Cumhuriyet Senatosunun kuruluşu ve anayasal yapısı ayrıntılı biçimde ele alındı.

Ardından Giresun’u temsil eden beş senatörün hayatları, görevleri ve parlamento faaliyetleri incelendi.

Çalışmanın hazırlanmasında TBMM arşivlerindeki konuşma tutanakları, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri belgeleri, resmî yayınlar ve akademik araştırmalardan yararlanıldı.

Tezin ekler bölümünde senatörlerin fotoğraflarına, mazbatalarına ve öz geçmişlerine de yer verildi.

Cumhuriyet Senatosu, 12 Eylül 1980 askerî darbesiyle faaliyetlerine son verilene kadar Türkiye’nin yasama sisteminin bir parçası olarak görev yaptı.

Giresun Üniversitesinde hazırlanan bu akademik çalışma ise Cumhuriyet Senatosunda kenti temsil eden siyasetçilerin faaliyetlerini toplu biçimde inceleyerek Giresun’un siyasi hafızasına belgeye dayalı bir katkı sundu.

Araştırma, Giresun’un geçmişte Ankara’da nasıl temsil edildiğini, hangi sorunların gündeme getirildiğini ve kentten çıkan siyasetçilerin Türkiye’nin yönetiminde hangi görevleri üstlendiğini anlamak isteyenler için kapsamlı bir kaynak niteliği taşıyor.

Kaynak: Muhammet Gündoğdu, Cumhuriyet Tarihi’nde Giresun Senatörleri, Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2023.