Ekonominin yön verdiği yeni dış politika düzeni

Günümüzde uluslararası ilişkiler disiplinine yön veren temel öncüllerden biri, devlet davranışlarının ekonomik kapasiteleriyle doğrudan bağlantılı olduğudur. Ekonomi, artık sadece iç politikanın değil; dış politikanın da yönünü belirleyen, devletlerin stratejik tercihlerini şekillendiren ve uluslararası sistemdeki konumlarını tayin eden birincil değişken haline gelmiştir. Bu durum, dış politikayı klasik güvenlik ekseninden çıkarıp ekonomi-merkezli, çok boyutlu bir yapıya taşımaktadır.

Bir devletin ekonomik gücü, diplomatik araçlarını çeşitlendirme kapasitesini belirler. Ekonomi büyüdükçe dış politika harekât alanı genişler; stratejik ittifaklar daha güçlü bir zemine oturur; uluslararası pazarlık gücü artar. Nitekim ekonomik büyüme, sadece maddi kaynak üretmez; aynı zamanda “yumuşak güç” unsurlarını besleyen bir güvenilirlik ve istikrar algısı yaratır. Ekonomik kapasite bu yönüyle, devletin dış politika araçlarını etkileyen temel bir çarpan etkisi üretir.

Dış ticaret ilişkileri ise devletlerin dış politika davranışlarını şekillendiren diğer kritik faktördür. Karşılıklı bağımlılık teorisinin öngördüğü üzere, iki ülke arasındaki ticaret hacmi arttıkça çatışma olasılığı azalmakta, işbirliği potansiyeli artmaktadır. Enerji, gıda ve stratejik madenler gibi kritik ürünlerde dışa bağımlılık, devletlerin dış politikada daha temkinli ve dengeli adımlar atmasına neden olurken; ihracat pazarlarını çeşitlendirmiş ülkeler daha özerk ve proaktif bir diplomasi yürütebilmektedir. Dolayısıyla ekonomik bağımlıklar ve karşılıklı çıkarlar, dış politikanın yönlendirici dinamikleri arasında merkezî bir konumdadır.

Modern uluslararası sistemde ekonomik yaptırımların artan rolü, ekonominin dış politika üzerindeki etkisini daha görünür hale getirmiştir. Askerî müdahalenin maliyet ve risklerini azaltan yaptırımlar, devletlerin davranışlarını şekillendirmede kullanılan güçlü bir baskı mekanizmasına dönüşmüştür. Finansal erişim kısıtlamaları, ticaret ambargoları ve varlık dondurma uygulamaları, günümüzde devletler arası ilişkilerde caydırıcı bir araç seti olarak kullanılmaktadır. Bu durum, ekonominin uluslararası güvenlik stratejileriyle nasıl bütünleştiğini gösteren en somut örnektir.

Ekonomik gücün dış politikanın bir uzantısı olarak kullanılmasının bir diğer boyutu ise yatırım diplomatisidir. Altyapı projeleri, kalkınma kredileri ve doğrudan yabancı yatırım akışları, devletlerin nüfuz alanlarını genişletmek için başvurdukları stratejik araçlara dönüşmektedir. Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi, Körfez ülkelerinin küresel ölçekte sermaye ihracı ve ABD’nin finansal sistem üzerindeki hakimiyeti, ekonomik kapasitenin jeopolitik etki yaratma potansiyelini kanıtlayan örneklerdir.

Sonuç olarak ekonomi, dış politikanın tamamlayıcı değil, kurucu unsuru haline gelmiştir. Devletlerin uluslararası arenada izledikleri stratejilerin büyük bölümü ekonomik güç, bağımlılık ilişkileri ve küresel piyasalarla entegrasyon düzeyleri tarafından belirlenmektedir. Bu bağlamda ekonomi, günümüz dış politikasının hem itici gücü hem de sınır çizicisidir. Devletlerin küresel sistemde elde ettiği diplomatik başarıların ardında, giderek artan biçimde ekonomik kapasitenin şekillendirdiği bir güç mimarisi bulunmaktadır.